90 urteko historia (1936 - 2026)

1936 - Lehen Eusko Jaurlaritza eratzea

"Eusko Jaurlaritza jaio da". Euzkadi egunkariak horrela hasi zuen lehen Eusko Jaurlaritzaren eraketaren kronika. 1936an ezarri zen Espainiako Bigarren Errepublikan, Euskadiko autonomia politiko, administratibo eta fiskala aitortzen zuen Euskal Herriko Autonomia Estatutua onartu ondoren.

Gerra zela eta Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeak egitea ezinezkoa zenez, erabaki zen lehenengo Lehendakaria frankistek okupatu ez zituzten udaletako zinegotzien botoekin aukeratzea.

Jose Antonio Agirre aho batez hautatu zuten, eta historiako lehen Lehendakari izendatu, 1936ko urriaren 7an Gernikako Batzar Etxean egindako ekitaldi batean.

Aguirrek taxututako Gobernuan alderdi politiko guztiak ordezkatuta zeuden, CNT izan ezik. Lehendakariak hamar sailburu izan zituen inguruan: Telesforo de Monzón, Gobernazioa; Heliodoro de la Torre, Ogasuna; Jesús María de Leizaola, Justizia eta Kultura; Juan de Astigarrabia, Obra Publikoak; Juan de los Toyos, Lana, Aurreikuspena eta Komunikazioak; Juan Gracia, Gizarte Laguntza; Santiago Aznar, Industria; Alfredo Espinosa, Osasuna; eta Ramón María de Aldasoro, Merkataritza eta Hornikuntza. Lehendakaria bera Defentsako sailburua izan zen.

Gernikako arbolaren azpian zin egin aurretik, Agirrek Gobernu berriaren sorrera aldarrikatu zuen:"Denoi adierazi nahi dizuet, den-denoi, nire eskerrik zintzoena herriaren izenean, zeken eta motz geratuko litzatekeelako nire izenean, eta ohartarazi nahi dizuet une honetarako jada behin-behineko Eusko Jaurlaritzako lehendakariak, askatasuna defendatzen duten alderdiekin ados jarrita, Gobernuaren zerrenda dakarrela, gure herri maitearen alderdi guztien aldetik leialtasunez eta eskuzabaltasunez egina, eta zerrenda hau zuen aurrean aldarrikatu nahi dut halako une solemneetan ekar daitekeen betearazpenik garbienaren adibide gisa. Izan ere, leialtasun horrek emozioz negar egitea eragin zidan, entzun nuenean, Gobernu hau osatzen duten alderdietako ordezkarien ahotan, fedearekin jaio dela, itxaropen bizia jarrita garaipenean; nire izena aipatzen entzun nuenean, txikia, baina leialtasunaren eta eskuzabaltasunaren jabe, ziurtatzen dizuet, entzuten didazuen herrikideok, Gobernu hau indar moral ikaragarriarekin jaio dela, eta, are baliotsuagoa dena, osatuko duten gizakien arteko senidetasunarekin, gaur etorkizunerako sari bat izango dena eta, gaurtik aurrera, dagoeneko, arrakastaren jantzirik seguruena dena. “Gobernatzeko, legea zorrotz inposatzeko eta garaipena lortzeko sortu da Gobernu hau."

Durango eta Gernikako bonbardaketak eta Bilboren erorketa

Frankismoaren mehatxutik defendatzeko, Eusko Jaurlaritza sortu berriak 1936an armada bat antolatu zuen, Euzko Gudarostea, 100.000 soldadu izatera bildu zituena, baita gerrako itsas armada bat ere, Euzko Itsas Gudarostea. Hala ere, ezin izan zioten aurre egin bando matxinatuaren nagusitasun militarrari.
Iparraldeko Fronteko gerra Durango eta Gernikako bonbardaketek markatu zuten.

Durangoko aireko erasoa Italiako Abiazio Legionarioak burutu zuen 1937ko martxoaren 31n, eta 213 pertsona hil ziren bertan.

Handik aste gutxira, 1937ko apirilaren 26an, astelehena, Kondor Legio alemaniarrak eta berriz ere Italiako Abiazio Legionarioak Gernika bonbardatu zuten, 31 eta 46 tona bonba lehergarri eta su-eragile jaurti zituzten 27 bonbaketari eta 32 ehiza-hegazkinekin. Bonbardaketan eraikinen % 85 suntsitu zituzten eta, kopuru zehatza ezagutzen ez den arren, 500 eta 600 pertsona artean hil ziren.

Agirre lehendakaria munduari zuzendu zitzaion bonbardaketak gaitzesteko eta Bilbon errefuxiatutako 300.000 emakume eta haurrentzat babesa eskatzeko: "Elementu errebeldeen gizalegerik eza ikaragarriaren aurrean, gure herriei su ematen diegunak geu garela baieztatuz, nire protesta ahotsa goratzen dut munduaren aurrean, indartsuena eta sutsuena, kazetari eta ordezkari kontsular ugarien testigantza eskatuz, haiek ikaraz ikusi baitute noraino iristen den mertzenarioen suntsipen sena faxista espainiarren zerbitzura".

Bilbo 1937ko ekainaren 19an erori zen frankisten esku.

Jesus Maria Leizaolari Lehendakariak eskatu zion Bilboren azken defentsa antolatzeko, eta hirian egon zen armada frankista sartu baino ordu gutxi batzuk lehenago arte. Gero, 40 urte baino gehiago iraungo zuen erbestealdira behartua izan zen.

Agirre lehendakariak Turtziozera eraman zuen bere Gobernua. Han egin zuen bere azken manifestua, Euskaditik betiko urrunduko zuen erbestealdiari aurre egin aurretik: "Euzkadiko mugaraino iritsi naiz euskal tropekin. Haien artean egon naiz gure herriaren adorea miresten, haren espiritua ez baita inoiz garaitua izango. Eta Euzkaditik alde egin aurretik, bere izenean protesta egiten dut munduaren aurrean, euskaldunok XX. mende betean gure Aberriaz gabetzen gaituztelako, beregain eskubidea dugunok gurea delako eta bihotzez maite dugulako".

Eusko Jaurlaritza erbestean

1979ko Gernikako Estatutuaren ondoren formalki azkendu zen arte, aurrena Jose Antonio Agirre eta hurrena Jesus Maria Leizaola buru izan zituen Eusko Jaurlaritzak zazpi hilabete baino ez zituen iraun Euskadin, eta berrogeita bi urte erbestean.

Gudaroste frankistak 1937ko ekainean Euskadi okupatu ondoren, Lehendakariaren eta Eusko Jaurlaritzaren erbesteko lehen helmuga Santander izan zen. Gero, Bartzelonara lekualdatu zen. Eta 1939ko otsailaren 5ean Pirinioak zeharkatu zituen Coll de Lli-tik, Luis Companys Generalitateko presidentearekin batera.

1940ra arte, Agirrek erbestean mantendu zuen Eusko Jaurlaritza, Parisen, baina Alemaniak Frantzia inbaditu ondoren (1940ko ekaina), Gestaporen aldetik jasaten ari zen ezarpenak Belgikara, Alemaniara eta, azkenik, Suediara lekualdatzera behartu zuen, eta handik itsasontziz abiatu zen Ameriketara, nortasun faltsuarekin. 1941eko abuztuan iritsi zen Rio de Janeirora eta Hego Amerikan egon zen Estatu Batuek herrialdean legez bizitzeko baimena eman zioten arte. New Yorken finkatu zen, eta handik Eusko Jaurlaritzako buru izaten jarraitu zuen erbestean, Columbiako Unibertsitateko irakasle lanpostua betetzeaz gainera.

Lehendakaria 1945ean itzuli zen Parisera eta, 1947az geroztik behin betiko, berriro ezarri zuen han Eusko Jaurlaritzaren egoitza, Marceau etorbideko bulegoetan. 1951n Frantziako Gobernuak indarrez konfiskatu zituen bulegoak Francori entregatzeko.

Agirrek eta, 1960an Parisen hil ondoren, gero Leizaolak kanpoko ordezkaritza-aparatu bat antolatzea lortu zuten, ezinbestekoa izan zena erbesteko urteetan Eusko Jaurlaritza bera eta autogobernua iraunarazteko.

Leizaolak Eusko Jaurlaritzaren egoitza eta jarduera Parisen mantendu zituen, nahiz eta 1974an Euskadin sartzea lortu zuen. Begoñako Adre Maria bisitatu zuen, prentsaurreko klandestinoa eman zuen Bilbon, Sukarrietako hilerrira joan zen Sabino Aranari omenaldia egitera eta Aberri Eguna ospatu zuen Gernikan, Donibane Lohizunen babestu aurretik.

1979ko abenduaren 15ean Euskadira itzuli zen, Franco hil eta diktadura amaitu ondoren. San Milaka lagunek egin zioten ongi etorria Mames futbol zelaian, eta hurrengo egunean Eusko Jaurlaritzaren Parisko egoitzako giltzak eta ahalmenak eman zizkion Carlos Garaikoetxea lehendakari berriari, Eusko Kontseilu Nagusiko presidente aukeratua izan zenari. Ekitaldi sinboliko horrekin deseginda geratu zen erbesteko Eusko Jaurlaritza.

Trantsizioa

Franco hil eta 1975ean diktadura erori ondoren, Euskadirentzat abagune bat ireki zen: autogobernurako ahalmena bide demokratikoetatik berreskuratzeko aukera.

Adolfo Suárezen Gobernuak ez zion Euskadiren eta Kataluniaren autonomiari aurre egin nahi izan Konstituzio berria onartu arte, eta, beraz, autonomiaren aurreko formula bat proposatu zuen. Horrela, 1978ko urtarrilaren 4an aldarrikatutako lege-dekretu baten bidez, Euskal Kontseilu Nagusia sortu zen euskal autonomia aurreko erakunde gisa.

Lehen presidentea Ramón Rubial izan zen, eta lehen kontseilu horrek ikurrina hartu zuen banderatzat, Gerra Zibila amaitu zenetik lehen aldiz ofizial bihurtuta.

1979ko lehen hauteskunde orokor, munizipal eta foralen ondoren, Carlos Garaikotxea Euskal Kontseilu Nagusiko presidente hautatua izan zen.

Euskal Herriaren Autonomia Estatutua, Gernikako Estatutua, onartuta, eta 1980ko hauteskunde autonomikoak eta gero, lehenengo Eusko Jaurlaritza eratu zen demokraziaren ezarpenaren ondoren.

Garaikoetxea izan zen bere lehen Lehendakaria. Ikurrina bandera ofizialtzat eta euskara hizkuntza koofizialtzat berrezarri ziren, eta botereak arautu ziren: Eusko Legebiltzarra (botere legegilea), Eusko Jaurlaritza (botere betearazlea) eta Euskal Autonomia Erkidegoko Auzitegi Nagusia (botere judiziala).

Gernikako Estatutua

Gernikako Estatutua euskal autogobernuaren funtsezko mugarrietako bat da. Nazionalitateen eta eskualdeen autonomiarako eskubidea aitortzen zuen 1978ko Espainiako Konstituzioa onartu zenean, asmo hori juridikoki artikulatu ahal izateko esparrua ezarri zen. Bertan foru lurraldeen eskubide historikoak babesten ziren, nolabait ere, jarraitutasun historiko baten legitimazioa zekarren errekonozimendua.

Euskal indar politiko eta sozialek bultzatutako Gernikako Estatutuaren elaborazioa 1979ko urriaren 25ean onartu zen erreferendumean, herritarren gehiengoaren babesarekin.

Estatutuak Euskadi nazionalitate historiko gisa aitortzen zuen, eta autogobernu-erakundeen oinarriak ezarri zituen: Eusko Legebiltzarra, Eusko Jaurlaritza eta lehendakariaren figura. Horren bidez, hezkuntza, osasuna, kultura edo segurtasuna bezalako esparruetan funtsezko eskumenak bereganatu ziren, Osakidetza (1983), Ertzaintza (1982) edo EiTB (1982) sortzea ekarri zutenak.

Hala ere, elementu bat dago berariaz definitzen duena, Ekonomia Ituna, alegia: foru tradizioaren oinordeko zuzena, foru aldundien bidez baliabideak berak kudeatzeko eta kupoaren bidez Estatuarekin aldebiko harremana izateko aukera ematen duen ituna.

Gernikako Estatutuak autogobernuaren zati handi bat berreskuratzea eta esparru instituzional egonkor baten barruan kokatzea ahalbidetu zuen. Gernikako Estatutua onartu zenetik, eskumenen transferentzien bidez progresiboki garatu bada ere, erabat gauzatu gabe jarraitzen du ia mende erdi geroago.

Irmotze instituzionala

Gernikako Estatutuak, besteak beste, Espainiako Gobernuaren konpromisoa jasotzen zuen eskumenak Euskadiri transferitzeko. Garrantzitsuenak, hutsetik abiatzen zenez, 80ko hamarkadaren lehen erdian eskualdatu ziren, Garaikoetxea eta Ardanzaren gobernuetan, autogobernurako eta Eusko Jaurlaritza sendotzeko garrantzitsuak ziren eremuetan, besteak beste, osasunean, hezkuntzan, kulturan edo segurtasunean.

Ondoren, bereziki 90eko hamarkadan, aldi luze bat egon zen Espainiako Gobernuak egiteko zituen transferentziak bete gabe, edukiari, balorazioari edo epeei dagokienez desadostasunak zeudela argudiatuta.

2026ko urtarrilean, Imanol Pradales Lehendakariaren Gobernuak beste maila bat gehiago eskalatzea lortu zuen, hainbat eskumenen kudeaketa transferitzea lortzean, gai hauetan: langabeziako prestazioak, Gizarte Segurantzaren kotizazio gabeko familia-prestazioak, Itsas Salbamendua, Eskola Asegurua eta Barakaldoko Makineria Egiaztatzeko Zentroa.

Bost eskumen berri horiek transferituta, 15 dira oraindik geratzen direnak Espainiako Gobernuak Gernikako Estatutua bete dezan.

Transferitzeko falta diren eskumen horietako batzuk Gizarte Segurantza, Azpiegiturak, Segurtasun Publikoa edo Ogasuna, Finantzak eta Enpresak bezalako arlo garrantzitsuetan biltzen dira.

Gernikako Estatutuaren eskutik, autogobernuak eta irmotze instituzionalak legeak egitea ahalbidetu zuten, besteak beste, Euskararen Legea, Eusko Legebiltzarrak 1982ko azaroaren 24an onartua eta ordutik Euskadin euskararen erabileraren normalizazioa finkatu duena, gaztelaniarekin batera hizkuntza ofizialtzat aitortuta eta hizkuntza-eskubideak bermatuta. Onartu zenetik, Euskararen Erabilera Normalizatzeko Oinarrizko Legea funtsezkoa izan da hezkuntzan, administrazio publikoan eta hedabideetan euskararen erabilera bermatzeko eta, beraz, Euskadiko ondare kulturalaren parte den hizkuntza hau babesten eta sustatzen laguntzeko.

Euskadiren etorkizunerako eta irmotze instituzionalerako ezinbestekoa izan zen ETAren aurkako borroka, euskal gobernuen eta beren lehendakarien lehentasuna. ETAren deslegitimazio sozialaren mugarri nagusietako bat Ajuria Eneko Ituna izan zen.

Ardanza lehendakariak sustatutako itun historikoa 1988ko urtarrilaren 12an sinatu zuten indarkeria gaitzesten zuten euskal alderdi politiko guztiek. Ituna ETAren indarkeriaren aurkako konpromiso bikoitzean oinarritzen zen: bakearen eta demokraziaren defentsa, alde batetik; eta estatutuaren garapenaren aldeko apustua, bestetik.

Alderdi politiko sinatzaileak bat zetozen adieraztean ekintza poliziala beharrezkoa eta garrantzizkoa zela terrorismoa desagerrarazten eta bizikidetza demokratikoa osatzen duten printzipioak babesten laguntzeko. Era berean, Itunak adierazi zuen elkarrizketa-prozesuak babesten zituela Estatuko botere eskudunen eta indarkeria baztertzea erabakitzen zutenen artean, betiere gai politikoak herri-borondatearen ordezkari legitimoen bidez soilik konpondu behar direla dioen printzipio demokratikoa errespetatuta.

Gaur

Gizartearen etengabeko bilakaerak erronka berriei erantzun eraginkorra emateko eskatu dio beti Eusko Jaurlaritzari. Iñigo Urkulluk 2024an Imanol Pradalesen esku utzitako Euskadi berriak bizi zuen errealitateak, lan-merkatuari lotutako lehentasunezko erronkei ez ezik, beste kezka batzuei ere erantzutea eskatzea zuen, etxebizitzari, osasunari edo segurtasunari, besteak beste.

Euskadi berri horren errealitateari erantzuteko, Pradales Lehendakariaren Gobernuak hainbat ekimen jarri ditu abian bere lehen urteetan, honako hauek, besteak beste: Enpleguaren Euskal Estrategia, Industria Plan berria eta Euskal Finantza Aliantza; Etxebizitzarako premiazko neurrien Legea; Euskadiko Osasun Ituna —Eusko Jaurlaritzak 2024ko irailean sustatutako akordio estrategikoa Euskadiko osasun-sistema publikoa eraldatzeko eta epe ertain eta luzera kalitatezko arreta jasangarria eta ekitatiboa bermatzeko— eta Ertzaintza indartzeko eta Euskadin segurtasun integrala bermatzeko proposamenak.

2025aren amaieran, Lehendakariak estatus politiko berri bat Eusko Legebiltzarreko eztabaidaren erdigunean jartzea defendatu zuen. Horrela, aldebikotasun-esparru eraginkorra eta euskal autogobernurako berme-sistema inpartziala ezartzeko beharra berretsi zuen Pradalesek.

Espainiako Gobernuak Gernikako Estatutuan jasota dauden eta eskualdatu gabe dauden eskumenak (15 eskumen) bete behar dituela azpimarratuta, Lehendakariak urrats berriak eman zituen euskal estatutu berri baten negoziazioan eta akordioan. Estatutu berriak 1979an onartutakoa ordezkatuko luke, euskal autogobernua, identitatea eta erakundeak zalantzan jar ditzakeen “garai iluna” saihesteko. Estatutu-itun berriaren helburua da Euskadik Espainiako Estatuarekin dituen harremanetan aldebikotasuna bermatzea eta euskal erakundeen eskumen propioak areagotzea.